Memurlukta derece ve kademe ilerlemesi nasıl işler?

Memur aylığının hesabında iki kavram belirleyicidir: derece ve kademe. Kanunun tanımıyla kademe, derece içinde görevin önemi veya sorumluluğu artmadan aylıkta yapılan ilerlemedir; derece ise daha büyük basamaktır ve yükselmesi kadro, süre ve nitelik şartlarına bağlıdır. Bu rehber 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun güncel metnine dayanarak ilerlemenin nasıl işlediğini, hangi dereceden başlanıp nereye kadar çıkılabileceğini ve gösterge tablosunun nasıl okunacağını anlatır. Maaş tutarı vermiyoruz: tutar, göstergenin bütçe kanunuyla belirlenen katsayıyla çarpılmasıyla bulunur ve katsayı dönemden döneme değişir.

Giriş ve yükselinebilecek derece (md. 36)

36. maddenin “Ortak hükümler” bölümündeki tablo, öğrenim durumuna göre hem giriş derecesini hem de yükselinebilecek en yüksek dereceyi belirler. Merkezi yerleştirmede en sık karşılaşılan satırlar:

Öğrenim durumu	Giriş (derece/kademe)	Yükselinebilecek derece
Liseyi bitirenler	13/3	3 (son kademe)
Lise dengi mesleki veya teknik öğrenim	12/2	3 (son kademe)
2 yıl süreli yükseköğrenim	10/2	1 (son kademe)
3 yıl süreli yükseköğrenim	10/3	1 (son kademe)
4 yıl süreli yükseköğrenim	9/1	1 (son kademe)
5 yıl süreli yükseköğrenim	9/2	1 (son kademe)
6 yıl süreli yükseköğrenim	9/3	1 (son kademe)

Aynı bölüm bazı meslekler için giriş derecesine ekleme yapar: dört yıl ve daha uzun yükseköğrenimi bitirip mühendis veya mimar sıfatını alanlara bir derece; Teknik Hizmetler sınıfında görev almak şartıyla jeolog, kimyager, fizikçi, matematikçi, istatistikçi gibi meslek mensupları ile teknikerlere de ek derece uygulanır. Avukatlık stajını açıkta yapanlara iki, memuriyette iken yapanlara bir kademe ilerlemesi verilir. Sınıfların ayrıntısı için hizmet sınıfları rehberine bakın.

Kademe ilerlemesi (md. 64)

64. maddeye göre kademe ilerlemesi için iki şart vardır:

65. Memurun bulunduğu kademede en az bir yıl çalışmış olması,

66. Bulunduğu derecede ilerleyebileceği bir kademenin bulunması.

Şartları taşıyan memur, hak kazandığı tarihten geçerli olmak üzere başkaca işleme gerek kalmaksızın bir ileri kademeye ilerlemiş sayılır. Kademe ilerlemesine hak kazanamayanlar kurumlarca her ay alınan toplu onaylarla belirlenir. Maddenin iki ek hükmü daha vardır:

• Disiplin cezası almayanlara ek kademe: Son sekiz yıl içinde herhangi bir disiplin cezası almayan memurlara, aylık derecelerinin yükseltilmesinde dikkate alınmak üzere bir kademe ilerlemesi uygulanır.
• Öncelikli yöreler: 72. madde gereğince mecburi olarak sürekli görevle atanıp kalkınmada birinci derecede öncelikli yörelerde fiilen çalışanlara her iki yıl için bir kademe ilerlemesi daha verilir; iki yıldan az süreler dikkate alınmaz.

Kademe ilerlemesinde memur bir ileri kademenin göstergesine karşılık gelen aylığı alır (md. 160). Disiplin cezalarından “kademe ilerlemesinin durdurulması”, bu ilerlemeyi 1–3 yıl durdurur; bkz. disiplin cezaları rehberi.

Derece yükselmesi (md. 68)

68/A maddesine göre derece yükselmesi yapılabilmesi için:

• Üst derecelerden boş bir kadronun bulunması,
• Memurun derecesi içinde en az 3 yıl ve bu derecenin 3. kademesinde 1 yıl bulunmuş olması,
• Kadronun tahsis edildiği görev için öngörülen nitelikleri elde etmiş olması

şarttır. Derece yükselmesinde onay mercii atamaya yetkili amirdir. Yeni dereceye geçen memur o derecenin ilk kademe göstergesinin aylığını alır; yeni derecenin ilk kademe göstergesi eski göstergesinden düşükse eski göstergesine eşit kademeye yerleştirilir (md. 161).

Kadro yoksa: kazanılmış hak aylığı (md. 67)

Diğer şartları taşıdığı halde üst derecelerde kadro olmadığı için derece yükselmesi yapamayan memurların kazanılmış hak aylıkları, öğrenim durumlarına göre yükselebilecekleri dereceyi aşmamak şartıyla, işgal ettikleri kadroların üst derecelerine yükseltilir. Yani ÖSYM tablosunda görülen kadro derecesi ile memurun aylığına esas kazanılmış hak derecesi zamanla birbirinden ayrılabilir. Kadro sayfalarımızda gösterilen derece aralığı kadro derecesidir.

Örnek: 4 yıllık lisans mezunu bir memurun ilk yılları

Aşağıdaki çizelge, 9/1’den başlayan bir memurun kanundaki asgari sürelerle nasıl ilerleyeceğini gösterir. Varsayımlar: disiplin cezası yok, üst derecede kadro var ya da 67. madde işliyor, ek kademe veren başka bir hüküm yok. Parantez içindeki sayılar I Numaralı Cetveldeki aylık göstergelerdir.

Bu örnekte derece her üç yılda bir artar. Son sekiz yılda disiplin cezası almamaktan doğan ek kademe, askerlik ve önceki hizmetlerin değerlendirilmesi gibi haller gerçek bir memurun konumunu bu çizelgeden farklı kılabilir; kesin bilgi kurumun personel biriminden alınır.

Aylık gösterge tablosu (md. 43)

Aylık, derece ve kademeye karşılık gelen gösterge rakamının aylık katsayısıyla çarpılmasıyla hesaplanır (md. 43, 154, 155). Katsayılar genel bütçe kanunuyla belirlenir ve katsayıdaki değişiklik aylıkta artış veya eksiliş sayılmaz. Kanuna ekli I Numaralı Cetvel şöyledir:

Derece	1	2	3	4	5	6	7	8	9
1	1320	1380	1440	1500	–	–	–	–	–
2	1155	1210	1265	1320	1380	1440	–	–	–
3	1020	1065	1110	1155	1210	1265	1320	1380	–
4	915	950	985	1020	1065	1110	1155	1210	1265
5	835	865	895	915	950	985	1020	1065	1110
6	760	785	810	835	865	895	915	950	985
7	705	720	740	760	785	810	835	865	895
8	660	675	690	705	720	740	760	785	810
9	620	630	645	660	675	690	705	720	740
10	590	600	610	620	630	645	660	675	690
11	560	570	580	590	600	610	620	630	645
12	545	550	555	560	570	580	590	600	610
13	530	535	540	545	550	555	560	570	580
14	515	520	525	530	535	540	545	550	555
15	500	505	510	515	520	525	530	535	540

Tablo iki şeyi gösterir: alt derecelerde kademe sayısı fazladır (9’a kadar), üst derecelerde azalır; ve bir derecenin üst kademeleri çoğu zaman bir üst derecenin ilk kademelerinin göstergesine eşittir ya da onu geçer. Bu yüzden derece yükselmesi aylığı her zaman artırmaz, ama ilerlemenin tavanını yükseltir.

Ek gösterge

Aylık göstergesine ek olarak, hizmet sınıfı, görev türü ve alınan dereceye göre kanuna ekli cetvellerdeki ek gösterge rakamı eklenir. Ek göstergeler ilgilinin o sınıf ve görevde bulunduğu sürece ödemeye esas alınır, terfi bakımından kazanılmış hak sayılmaz (md. 43/B). Bordrodaki yerini maaş bordrosu rehberinde anlatıyoruz.

Aşağı dereceye atanma ve sınıf değiştirme

Memurlar istekleri üzerine kazanılmış hak derecelerinin en çok üç derece altındaki kadrolara atanabilir; aşağı dereceye atananlar süre kaydı aranmaksızın eski derecelerine tekrar atanabilir (md. 74 ve 76). Sınıf değiştirmede eski sınıfta kademelerde geçen süreler yeni sınıftaki derecede dikkate alınır (md. 71). Kurumlar arası geçişin kuralları için naklen atama rehberine bakın.

Kaynaklar

• 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu — Mevzuat Bilgi Sistemi (md. 36 Ortak hükümler (A), 43 ve I sayılı cetvel, 64, 67, 68, 71, 74, 76, 154, 155, 158, 159, 160, 161)